Tuğba EKŞİ

Toprağın pişirildikten sonra şekil verilip, kap-kacak, vazo gibi eşyaların üretilmesine dayalı bir el sanatı olan çini, bir yüzü sırlı, renkli dekor ve motiflerle işlenerek geçmişi bin yılı bulan tarihi ile bugün de hala ilgi odağı olmaktadır.
      Büyük Selçuklu Devleti ve Anadolu Selçuklu Devleti çiniyi daha çok mimaride süsleme olarak kullandığı, Anadolu Selçuklu Devleti’nin dağılması ile Osmanlı Devletinde çininin yeni bir döneminin başladığı görülmektedir.
      Osmanlı Devlet’inde çini sanatı başlangıcından beri çeşitli tekniklerin uygulanması ile büyük bir aşama ve zenginlik göstermiştir. Bursa Yeşil Camii ve Külliyesinin çini süslemeleri, ilk dönem Osmanlı sanatında çininin ulaştığı düzeyi sergilemektedir.
      İlk başta mavi-beyaz renkler ile gördüğümüz örnekler daha sonradan sarı, fıstık yeşili ve eflatunun da katılmasıyla bir zenginlik oluşturacaktır. Ayrıca çinilerde değişen kompozisyonlar Uzak Doğu kökenli desenler çini sanatına katılarak ilgi çekici örneklerini oluşturacaktır. Bu yeniliklerin çini sanatına katılmasında Ali bin İlyas Ali’nin büyük bir payı vardır. Bursalı bir usta olan sanatçı, Timur tarafından Semerkant’a götürülmüştür. Orada yeni teknik ve üslubu öğrenerek, dönüşünde de beraberinde getirdiği Tebrizli ustalarla Bursa’daki ürünleri gerçekleştirmeye başlarlar. Ayrıca Yeşil Camii’nin tümüyle çini kaplı hünkar mahfilinde, yeni çini ile yazılmış Muhammed el Mecnun ismi, bu bölümü yapan ustanın iftiharla atılmış bir imzası gibidir.
      Topkapı Saray’ında da karşımıza çıkan çiniler, mercan kırmızısının bolca kullanıldığı örneklerden en iyileri olup, zengin bir koleksiyon meydana getirmektedir. Topkapı Saray’ından sonra en zengin çinili abide olan Sultan Ahmed Camii’nde 70 çeşit kompozisyonun varlığı görülürken, 20143 parça çininin kullanılmış olması sanatın kuvveti ve yaratma gücünü henüz tüketmemiştir.
      Günümüzde bir çini müzesi olan, Çinili Köşkte bunların en güzel örnekleri sergilenmektedir. 11.-20. yy. başlarına tarihlenen Selçuklu ve Osmanlı dönemlerine ait 2000 civarında eser bulunduran müzenin koleksiyonu arkeolojik kazılar sonucunda bulunan eserlerden oluşmasının yanı sıra satın alma, bağış ve müsadere yoluyla da eserleri toplayarak izleyicilere sunmaktadır.
      Çinili Köşk, Topkapı Sarayı’nın dış surlarının içinde yer alan 1472 yılından kalma bir köşktür. Osmanlı sultanı II.Mehmed tarafından yazlık saray olarak yaptırılan bu mimari dokunun mimarı bazı kaynaklara göre Atik Sinan’dır.
      Müzede koleksiyonlardan seçilen çini ve seramikler, girişin solundaki odada Selçuklu Dönemine ait olan örneklerden başlayarak, sol tarafındaki dışa açılan eyvanda Milet işi ve Slip tekniğinde yapılmış örnekleri, orta salon ile birlikte beş köşeli çıkıntılı odada İznik yapımı çinileri sergilemektedir. Gülhane Parkı’na bakan sağ köşe odada Kütahya yapımı ve dışa açılan sağ eyvanda ise Çanakkale yapımı eserler düzenli bir şekilde izleyicisine sunulmaktadır.

                                                                                                   Tuğba EKŞİ
                                                                                            Sanat Tarihi Araştırmacısı